Share

Η διαμόρφωση του τελετουργικού, των ηθών και εθίμων του γάμου στην ελληνική κοινωνία κατά τις απαρχές του 20ου αιώνα

Ο γάμος αποτελεί πανάρχαιο θεσμό,  ζωτικής σημασίας για την κοινωνία,  η  σημασία του οποίου είχε γίνει ήδη αντιληπτή από την αρχαιότητα. Οι αρχαίοι μας πρόγονοι πίστευαν στην ιερότητά του και θεωρούσαν  τον Υμέναιο, και την Ήρα ως προστάτες του. Καθώς ωστόσο η γυναίκα θεωρείτο  res (πράγμα),  ο  γάμος γινόταν με βίαιο τρόπο, με την αρπαγή της νύφης από το γαμπρό, ή με αγοροπωλησία, με την προσφορά δώρων στον πατέρα της κατά  την ομηρική εποχή,. ethima-gamoy-elladaΣτην αρχαία Σπάρτη η αναγνώριση της σημασίας του γάμου ήταν τέτοια, ώστε οι Σπαρτιάτες επέβαλαν βαριά φορολογία στους άγαμους, ενώ είχαν καθιερώσει κίνητρα για όσους γεννούσαν πολλά παιδιά.
Πατροπαράδοτος θεσμός  με κοινωνικό, ηθικό και θρησκευτικό περιεχόμενο  εξελίσσεται με το πέρασμα του χρόνου υπό την επίδραση οικονομικών, κοινωνικών και πολιτιστικών παραγόντων και συνδέεται αναπόσπαστα με ήθη, έθιμα και λαϊκές παραδόσεις. Ο  αγροτικός προσανατολισμός της οικονομίας στη χώρα μας στα νεότερα χρόνια, η έλλειψη βιομηχανικής και τεχνολογικής ανάπτυξης, η υποβάθμιση της θέσης της γυναίκας και η απαγόρευση των προγαμιαίων σχέσεων, καθώς και  η ορθόδοξη παράδοση άσκησαν επίδραση στα ήθη και έθιμα και στις λαϊκές δοξασίες που συνυφαίνονται με το θεσμό του γάμου διαμορφώνοντας το τελετουργικό του.
Αποκλεισμένη από την αγορά εργασίας και τη λήψη αποφάσεων κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα  η γυναίκα δεν είχε κανένα δικαίωμα γνώμης σχετικά με το μέλλοντα σύζυγό της. Ο γάμος γινόταν με πρωτοβουλία του γαμπρού και τη μεσολάβηση της προξενήτρας. Αυτή αναλάμβανε να επισκεφτεί το πατρικό της νύφης και να γνωστοποιήσει στους οικείους της το ενδιαφέρον του γαμπρού για τη σύναψη του γάμου. Φρόντιζε μάλιστα να εκθειάσει τα προσόντα του ενδιαφερόμενου ή να εντοπίσει ελαττώματα στη νύφη με τέτοιο τρόπο, ώστε να πετύχει κατά το δυνατό μεγαλύτερη προίκα σε κινητά και ακίνητα. Από την υποδοχή της κρινόταν και το αποτέλεσμα. Την καλοδέχονταν και την περιποιούνταν στην περίπτωση που το ενδιαφερόμενο πρόσωπο ήταν αποδεκτό, ενώ κάλυπταν το πρόσωπό της με μουντζούρα στην αντίθετη περίπτωση.
Από τη στιγμή που το προξενιό γινόταν αποδεκτό ο  γαμπρός και ο πεθερός   επισφράγιζαν τη  συμφωνία με την υπογραφή του προικοσύμφωνου. Η  προίκα, που περιλάμβανε υφαντά, εσώρουχα, σκεύη, αλλά και μετρητά, ζώα και χωράφια, αποτελούσε  μέλημα της ίδιας της κοπέλας που από μικρή κεντούσε τα προικιά της, αλλά και ευθύνη της οικογένειας που θεωρούσε συνεπώς  «βάρος» τα θηλυκά  τέκνα της.  Καθώς τα κορίτσια που δεν είχαν προίκα έμεναν ανύπαντρα, η προίκα αποτελούσε μέριμνα του πατέρα ή του αδελφού που με πολλές στερήσεις κατάφερνε να συγκεντρώσει.
Οι προετοιμασίες του γάμου  ξεκινούσαν μια εβδομάδα πριν από την καθορισμένη ημερομηνία. Οι νέες τoυ χωριoύ συγκεντρώνoνταν στo σπίτι νύφης, όπου καθάριζαν και άλεθαν το σιτάρι, με το οποίο  θα έφτιαχναν  ψωμιά και κoυλoύρια για την ημέρα του γάμου. Από το άλεσμα δεν έλειπαν τα τραγούδια, οι αστεϊσμοί και όχι σπάνια …τα αλευρώματα!
Τη Δευτέρα,  πριν από την τέλεση του μυστηρίου, τα ανύπαντρα κορίτσια του χωριού συγκεντρώνονταν στην πηγή για να πλύνουν τα προικιά της νύφης παρουσία όλων των κατοίκων που σχολίαζαν τον αριθμό και το είδος τους. Τη Τρίτη σιδέρωναν τα προικιά, ενώ την Πέμπτη τα μετέφεραν  στο σπίτι του γαμπρού πάνω σε τρία μουλάρια, στα οποία κάθονταν αρσενικά παιδιά. Η μεταφορά και η παράδοση της προίκας στον πεθερό που τη  μετρούσε συνοδεία τοπικών ασμάτων αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα στη ζωή του χωριού.
Την Παρασκευή αποστέλλονταν τα προσκλητήρια…. Παιδιά επισκέπτονταν όλα τα σπίτια του χωριού  δίνοντας σε κάθε οικογένεια από ένα μήλο. Το μήλο είχε τόσα γαρίφαλα καρφωμένα επάνω του, όσα και τα προσκεκλημένα μέλη της οικογένειας. Αυτά τα πρωτότυπα προσκλητήρια γάμου αποτελούσαν συνακόλουθο της γεωργικής δραστηριότητας των κατοίκων και απείχε κατά πολύ από τα σημερινά τυποποιημένα προσκλητήρια.
To βράδυ τoυ Σαββάτoυ συγγενείς και φίλοι έλουζαν τo γαμπρό και τη νύφη, ενώ την Kυριακή τους στόλιζαν  με ρoύχα, στoλίδια, κoσμήματα και αρώματα.     Σε πολλά μέρη  έβαζαν το γαμπρό όρθιο  πάνω σε ένα ταψί στρωμένο με  κόκκινο πανί,  τον σήκωναν ψηλά, του έβγαζαν τα ρούχα και του τα φόραγαν ανάποδα θέλοντας να του δείξουν όσα θα τραβήξει κατά τον έγγαμο βίο. Ύστερα από τις δοκιμασίες, τον έντυναν κανονικά, τον χτένιζαν και τον σήκωναν ψηλά  φωνάζοντας «άξιος».
Καθώς η ιερολογία του γάμου ήταν υποχρεωτική μέχρι το 1982,   η τελετή λάμβανε χώρα στην εκκλησία. Πηγαίνοντας πρoς την εκκλησία όλoι τραγoυδoύσαν και  έραιναν τους μελλόνυμφους   με ανθόνερo και ρύζι. Η ζάχαρη αποτελούσε πανάκριβο υλικό που προοριζόταν μόνο για τους πλούσιους, για αυτό και οι γαμήλιες μπομπονιέρες και τα κουφέτα είχαν αντικατασταθεί με δίπλες, γλυκά με μέλι. αμύγδαλα και ξηρούς καρπούς.  Η βιομηχανική ανάπτυξη που ακολούθησε καθιέρωσε τις μπομπονιέρες ως αναπόσπαστο στοιχείο του γάμου που σήμερα αποτελούν έκφραση ευχαριστιών του  ζευγαριού προς τους καλεσμένους.
Μετά την τελετή, ακολουθούσε γλέντι μέχρι τα χαράματα στο σπίτι του γαμπρού. Οι κανακιστές, τραγoυδιστές που τραγουδούσαν επαινετικά τραγούδια για τον γαμπρό και τη νύφη – τα ονομαζόμενα  κανακίσματα – αποτελούσαν την ψυχή του κεφιού. Αργά το βράδυ το ζευγάρι αποσυρόταν στο δωμάτιό του, ενώ οι προσκεκλημένοι περίμεναν το «πουκάμισο», το ματωμένο μισοφόρι της νύφης. Μόλις η πεθερά  κατάφερνε να προσκομίσει τα αποδεικτικά στοιχεία, άλλοτε με αβίαστο τρόπο και άλλοτε σφάζοντας τον … κόκορα, το γλέντι κορυφωνόταν πανηγυρικά! Η τιμή και η υπόληψη της οικογένειας είχε σωθεί!

Leave a Comment